Zonder wachtrij beschikbaar De reliëfs van Borobudur lezen
De verborgen voet, de vier galerijen en hoe een rondgang van 5 kilometer met de klok mee ontworpen is om als een boek gelezen te worden.
De meeste bezoekers beklimmen Borobudur voor het uitzicht vanaf de top, en dat uitzicht is het waard. Maar het monument is niet gebouwd om van bovenaf bekeken te worden; het is gebouwd om doorheen te lopen en te lezen. De galerijen die zich in een spiraal rond de vierkante terrassen slingeren, dragen ongeveer 2.670 afzonderlijke bas-reliëfs — zo'n 1.460 daarvan zijn verhalende panelen en ongeveer 1.212 decoratief — en ze zijn in een bewuste volgorde aangebracht die een pelgrim die met de klok mee loopt, niveau voor niveau, over een route van meer dan vijf kilometer in volgorde tegenkomt. Weten waar je naar kijkt, maakt van een klim een leeservaring. Deze gids zet uiteen wat waar gebeeldhouwd is, waarom de onderste reeks vrijwel volledig aan het zicht onttrokken is, en hoe je de galerijen kunt doorgronden in de tijd die één bezoek toelaat.
Waarom de reliëfs zo gerangschikt zijn
Borobudur is opgebouwd in drie lagen: een piramidale voet, vijf concentrische vierkante terrassen die het lichaam vormen, en dan drie ronde platforms met een monumentale stoepa op de top. UNESCO beschrijft deze verticale indeling van voet, lichaam en bovenbouw als volkomen passend bij de opvatting van het universum in de boeddhistische kosmologie — de drie opeenvolgende sferen van kamadhatu, rupadhatu en arupadhatu. De voet staat voor de sfeer van verlangens, waar we gebonden blijven aan wat we willen; de vierkante terrassen voor de sfeer van vormen, waar verlangen wordt losgelaten maar naam en vorm nog standhouden; de ronde platforms en de bekronende stoepa voor de sfeer van vormloosheid, waar geen van beide overblijft.
Het beeldhouwwerk volgt dat schema exact. Het rijk van verlangen wordt onderaan uitgebeeld, in de meest letterlijke en wereldse beeldtaal van het monument. Het rijk van vorm beslaat de omsloten galerijen, waar het verhaal zich op ooghoogte tussen twee gebeeldhouwde wanden ontvouwt. Het rijk van vormloosheid, bovenaan, is bijna kaal: geen galerijen, geen verhalen, alleen de open terrassen, de geperforeerde stoepa's en de lucht. De versiering neemt niet af omdat de bouwers tijd tekortkwamen. Ze neemt af omdat dat de boodschap is die het gebouw uitdraagt.
De wanden en balustrades samen dragen laagreliëfs over een oppervlakte van zo'n 2.520 vierkante meter. De bedoelde looprichting is met de klok mee, beginnend bij de oostelijke trap — de praktijk van pradakshina, waarbij je het monument aan je rechterkant houdt — en een pelgrim die elk niveau in volgorde aflegt, legt meer dan vijf kilometer af voordat hij de top bereikt. Moderne bezoekduur laat de volledige rondgang in leestempo niet toe, en juist daarom helpt het om vooraf te weten voor welke panelen je het liefst wilt stilstaan.
De eerste galerij: het leven van de Boeddha en de verhalen van vroegere levens
De eerste galerij is waar de meeste bezoekers beginnen te lezen, en ze draagt twee verschillende programma's op haar twee wanden. De hoofdwand bevat 120 panelen van de Lalitavistara — het leven van Gautama Boeddha, vanaf de beslissing om geboren te worden, via de paleisjaren, het vertrek, de jaren van ascese, de verlichting en de eerste preek. Je leest van links naar rechts terwijl je met de klok mee loopt, en het is de meest direct leesbare reeks op het monument, omdat het verhaal vertrouwd is, zelfs voor bezoekers zonder boeddhistische achtergrond.
Daaronder en ernaast lopen de Jataka- en Avadana-reeksen: verhalen over de vroegere levens van de Boeddha en over de verdienstelijke daden van anderen, 120 panelen op de hoofdwand met nog eens 372 en 128 over de balustrades. Dit zijn de panelen van de verteller — dieren die zich beter gedragen dan koningen, zelfopoffering weergegeven met een bijna vrolijke vanzelfsprekendheid, schepen en olifanten en bossen. Als je kinderen bij je hebt, is dit het niveau waarop ze zich niet meer vervelen.
Een praktische tip bij het kijken: de galerijen zijn smal, en het beeldhouwwerk is ontworpen om op wandeltempo van ongeveer een meter afstand te worden gelezen. Achteruit stappen om een hele wand te fotograferen vlakt die af en verliest de diepte waarvoor de beeldhouwers hebben gewerkt. De reliëfs mogen ook niet worden aangeraakt — handoliën en slijtage zijn precies wat een duizend jaar oud andesietoppervlak niet in volume kan doorstaan — dus lees met je ogen en laat de gids aanwijzen in plaats van zelf te wijzen.
De bovenste galerijen: de pelgrimstocht van Sudhana
Vanaf de tweede galerij wijdt het monument zich bijna volledig aan één tekst: de Gandavyuha, het verhaal van de jongeling Sudhana en zijn reis langs een opeenvolging van leraren op zoek naar inzicht. De reeks loopt over 128 panelen op de wand van de tweede galerij, 88 op de derde en 84 op de vierde, en voert de lezer gestaag hoger naarmate het verhaal vordert. Het is de langste doorlopende vertelling op het gebouw en de minst vertrouwde voor de meeste bezoekers.
Ze is ook, bewust, de minst gebeurtenisrijke. Waar de eerste galerij je koningen, olifanten en dramatische verzakingen geeft, geeft de Gandavyuha je ontmoeting na ontmoeting, leraar na leraar, waarbij elk gesprek Sudhana een stukje verder brengt. De herhaling is het punt: de pelgrimstocht is lang, de lessen stapelen zich op, en de lezer die het monument beklimt, voltrekt in steen dezelfde reis die Sudhana in de tekst voltrekt.
Tegen de vierde galerij raken de wanden ongeveer even snel door hun verhaal heen als de bezoeker door zijn adem, en dan houden de galerijen gewoon op. Je stapt de ronde terrassen op en het beeldhouwwerk stopt. Na meer dan een kilometer dichte vertelling is de plotselinge leegte van de bovenste platforms een van de meest doeltreffende architectonische overgangen in heel Azië, en ze gaat grotendeels verloren aan iedereen die de trap heeft beklommen zonder de wanden te zien.
De Boeddha's: 504 beelden en hoe ze verschillen
Het monument bevatte oorspronkelijk 504 Boeddhabeelden. De meeste zitten in nissen langs de balustrades van de vierkante terrassen, in rijen die met het gebouw omhoog stijgen; de overige 72 zitten in de geperforeerde klokvormige stoepa's die de drie ronde platforms bovenaan omringen, elk zichtbaar in fragmenten door de opengewerkte steen. Niet allemaal zijn ze intact bewaard — in de loop der eeuwen werden hoofden meegenomen, en sommige nissen staan nu leeg — maar de opstelling is nog steeds vanaf de grond leesbaar.
De beelden zijn niet identiek, en de verschillen zijn het meest lonende detail op het monument voor een tweede bezoek. De handposities variëren naargelang de zijde van het gebouw waarnaar het beeld kijkt, en elke mudra draagt haar eigen betekenis, dus een Boeddha aan de oostzijde houdt zijn handen anders dan een aan de westzijde. Een volledige ronde over één terras lopen en de gebaren zien veranderen is een rustiger genoegen dan het uitzicht vanaf de top en duurt ongeveer tien minuten.
De stoepa's bovenaan zijn de plek waar etiquette het meest telt. Er bestaat onder bezoekers een hardnekkige traditie om door het opengewerkte steenwerk heen de Boeddha binnenin aan te raken voor geluk, en die vragen wij je niet te volgen. Dit is een actieve bedevaartsplek én een archeologische site — boeddhisten in Indonesië komen hier elk jaar samen met Vesak, tijdens de volle maan van mei of juni, en lopen het monument met de klok mee rond zoals pelgrims dat al eeuwen doen. Kijk door de steen, fotografeer het als je wilt, en houd je handen thuis.
De reliëfs lezen zonder te klimmen
De toegang tot de terrassen werkt met een beperkt aantal tijdsloten, en niet elke bezoeker wil er een — sommigen kunnen de trappen niet aan, sommigen reizen met kleine kinderen, sommigen komen simpelweg op een dag waarop de gewenste tijdsloten al vergeven zijn. Niets daarvan sluit je buiten van de reliëfs. Toegang tot het terrein geeft je het volledige archeologische park, de wandeling rond de voet van het monument en de twee musea, en een doordacht bezoek op grondniveau is een betere kennismaking met het beeldhouwwerk dan een gehaaste klim.
Het Karmawibhangga Museum is de reden. Het bewaart de documentatie van de verborgen voet — de panelen die niemand in situ kan zien — en je kunt ze daar in je eigen tempo bekijken, zonder dat er een tijdslot meeloopt en zonder de drukte van een smalle galerij. Vlakbij pakt het Samudraraksa Museum het heel anders aan: het draait om de schepen die in de muren van het monument zijn uitgehouwen en om de maritieme wereld die het boeddhisme ooit naar Java bracht. Beide zijn inbegrepen bij de toegang tot het terrein.
Vanaf de gazons leest het monument ook als één enkel object, zoals het van binnenuit in de galerijen nooit doet: de getrapte vierkante terrassen, de drie ronde platforms daarboven, de bekronende stoepa, het hele mandala-plan in één oogopslag leesbaar. Wandel de omtrek met de klok mee, stop bij de zuidoostelijke hoek waar de verborgen voet zichtbaar is, en ga dan de musea in. Het is een bezoek van twee uur dat je met begrip voor het gebouw achterlaat in plaats van alleen met het gevoel erop gestaan te hebben.
Veelgestelde vragen
Kun je de verborgen Karmawibhangga-panelen echt zien?
Slechts één gedeelte. De ommantelende steenlaag die de voet van het monument bedekt, is opengelaten bij de zuidoostelijke hoek, waar je het oorspronkelijke beeldhouwwerk in situ kunt zien. De rest van de reeks van ongeveer 160 panelen zit achter de steunmuren verzegeld en is alleen zichtbaar als documentatiefoto's, tentoongesteld in het Karmawibhangga Museum binnen het terrein, dat bij de toegang tot het terrein is inbegrepen.
Hoeveel reliëfpanelen heeft Borobudur in totaal?
Ongeveer 2.670 afzonderlijke bas-reliëfs, waarvan er rond 1.460 narratieve panelen zijn en ongeveer 1.212 decoratief. De narratieve panelen zijn verdeeld over de verborgen voet en de vier galerijen: de Karmawibhangga aan de basis, het Lalitavistara-verhaal over het leven van de Boeddha en de Jataka- en Avadana-vertellingen in de eerste galerij, en de Gandavyuha-bedevaart van Sudhana over de tweede, derde en vierde galerij.
In welke richting moet ik door de galerijen lopen?
Met de klok mee, met het monument aan je rechterkant, beginnend bij de oostelijke trap. Dat is de richting van pradakshina, de circumambulatie waarop het gebouw is ontworpen, en het is ook de richting waarin de narratieve panelen gelezen worden. Tegen de klok in lopen betekent elk verhaal achterstevoren tegenkomen. Een volledige lezing van elk niveau beslaat meer dan vijf kilometer, meer dan één tijdslot toelaat.
Mag ik de Boeddha in de stoepa's aanraken?
Doe dat alsjeblieft niet. De traditie om voor geluk door de opengewerkte steen te reiken is wijdverbreid maar schadelijk, zowel voor het beeldhouwwerk als voor het weefsel van de stoepa, en Borobudur blijft een levende plek van boeddhistische verering én een Werelderfgoedmonument. Hetzelfde geldt voor de reliëfpanelen: niet aanraken, niet tegenaan leunen, niet op de muren klimmen. Gidsen zullen je hetzelfde vragen, hoffelijk maar vastberaden.
Hoeveel van het beeldhouwwerk kan ik realistisch gezien in één bezoek zien?
Een enkele sessie van negentig minuten in de structuur geeft je tijd voor de blootgelegde verborgen-voethoek, een goede blik op één galerij en de bovenste terrassen — niet de volledige ronde. We raden aan om vooraf te kiezen: de eerste galerij als je het leven van de Boeddha en de verhalende panelen wilt, de bovenste galerijen als je de pelgrimstocht van Sudhana wilt. De musea op het terrein vullen de rest in zonder tijdslimiet.
Is een gids noodzakelijk om de reliëfs te begrijpen?
Bij elke beklimming van de tempelstructuur gaat een gids mee, en bij de reliëfs maakt dat echt een verschil — de panelen hebben geen labels, en de volgorde is voor een eerste bezoeker niet vanzelfsprekend. Heb je een bijzondere interesse, zeg dat dan aan het begin van de sessie en niet aan het einde. Gidsen dragen veel meer materiaal bij zich dan een standaardwandeling gebruikt en gaan graag dieper in op de materie als je er vroeg om vraagt.