Borobudurs 1.200 jaar: begrafenis, herontdekking en redding

Het gebouw: 8e en 9e eeuw

Borobudur werd in de 8e en 9e eeuw gebouwd tijdens de regeerperiode van de Sailendra-dynastie, in de Kedu-vallei in het zuiden van Midden-Java. De bouw wordt doorgaans gesitueerd tussen ongeveer 780 en 840 na Christus — een enorme onderneming naar elke maatstaf, met naar schatting 56.600 kubieke meter grijs vulkanisch gesteente, gebouwd rond en over een bestaande heuvel in plaats van op vlakke grond. Het voltooide monument meet ongeveer 123 meter langs elke zijde van zijn basis en rijst zo'n 35 meter daarboven uit.

Het was nooit een tempel in de zin van een omsloten heiligdom met een godheid binnenin. Het heeft geen interieur. Wat het wél heeft, is een route: een getrapte, onoverdekte piramide van elkaar overlappende terrassen, bekroond door een grote klokvormige koepel, die UNESCO beschrijft als een harmonieus huwelijk van stoepa, tempel en berg. De stijl verraadt de invloed van de Indiase Gupta- en post-Gupta-kunst, en het grondplan verenigt de stoepa, de tempelberg van de berg Meru en de mandala — het vierkant staat voor de aarde, de cirkel voor de hemel.

Borobudur werd ook niet alleen gebouwd. Het Werelderfgoed omvat drie monumenten: Borobudur zelf en twee kleinere tempels die er in oostelijke richting op één rechte as mee verbonden zijn — Mendut, waarvan de Boeddha een indrukwekkende monoliet is, geflankeerd door twee bodhisattva's, en Pawon, een kleine tempel waarvan het interieur geen enkele aanwijzing geeft welke figuur er werd vereerd. De drie worden samen gelezen als fasen in het bereiken van nirvana, en die uitlijning is geen toeval. Als je schema het toelaat, is alle drie in volgorde bezoeken het dichtst dat een moderne bezoeker bij de bedoelde benadering komt.

Verlating en bedelving

Het monument diende als boeddhistische tempel vanaf de bouw tot ergens tussen de 10e en 15e eeuw, toen het werd verlaten. Er is geen enkele gedocumenteerde ramp aan te wijzen. Het centrum van de Javaanse politieke macht verschoof naar het oosten, het religieuze leven in de regio veranderde, en het grote monument op de Kedu-vlakte werd geleidelijk niet meer onderhouden. In een landschap dat zo vulkanisch actief is, volstaat het stoppen met onderhoud.

Vulkanische as deed de rest. Borobudur ligt binnen bereik van de Merapi, een van de meest consistent actieve vulkanen op aarde, en vanaf omstreeks het jaar 1000 raakte het monument geleidelijk bedolven onder as en vervolgens overwoekerd door vegetatie. Het verdween niet uit de lokale kennis — dorpsbewoners wisten heel goed dat er iets groots onder de heuvel lag — maar het verdween uit de bredere wereld, en zo bleef het eeuwenlang.

Het loont even stil te staan bij hoe lang dat is. Het gebouw lag ongeveer even lang begraven als het in gebruik had gestaan. Toen het weer tevoorschijn kwam, was de dynastie die het had gebouwd al vijfhonderd jaar verdwenen, was de dominante religie van het eiland veranderd, en werd de taal van de inscripties erop door niemand in de buurt meer gelezen. Niets aan het voortbestaan van het monument was onvermijdelijk.

1814: de heuvel vrijgelegd

Het monument keerde in 1814 terug in het publieke zicht, tijdens het korte Britse bestuur over Java, toen luitenant-gouverneur Thomas Stamford Raffles werd ingelicht over een grote ruïne in de jungle bij het dorp Bumisegoro. Raffles deed het werk niet zelf. Hij stuurde de Nederlandse ingenieur Hermann Cornelius, die met zo'n 200 man twee maanden lang bomen omhakte, vegetatie wegbrandde en aarde weggroef tot de vorm van de terrassen tevoorschijn kwam.

Die vrijlegging wordt gewoonlijk een herontdekking genoemd, en dat woord verdient enige scepsis. De mensen die rond de heuvel woonden, waren hem niet kwijt. Wat 1814 deed, was het monument onder de Europese wetenschappelijke en bestuurlijke aandacht brengen — met alles wat daaruit volgde, goed en slecht. De negentiende eeuw behandelde Borobudur evengoed als een steengroeve van curiosa als als een monument: beelden verlieten de site, hoofden verlieten beelden, en souvenirs vertrokken met bezoekers van aanzien.

De eeuw na de vrijlegging was, alles afgewogen, harder voor het gebouw dan de eeuwen van bedelving waren geweest. Opnieuw blootgesteld aan moessonregen, met een afwatering die niet meer werkte zoals ontworpen en funderingen die gewicht droegen waar ze zich omheen hadden gezet, begon de structuur te vervormen. Tegen het begin van de 1900s stonden de terrassen zichtbaar uit het lood en erodeerden de reliëfs. Ingrijpen was niet langer optioneel.

Twee restauraties, één eeuw

De eerste campagne liep van 1907 tot 1911 onder Nederlandse archeologen, en het was eerder een redding dan een reconstructie: stabiliseren wat op instorten stond, terugzetten wat was verschoven, de drainage aanpakken. Het schonk het monument enkele decennia. Het loste het onderliggende probleem niet op: dat water nog steeds door de vulling in de terrassen trok en de heuvel met zich meenam.

De tweede campagne was van een heel andere orde. Uitgevoerd met hulp van UNESCO en internationale financiering liep het hoofdwerk door de tweede helft van de jaren zeventig tot in de vroege jaren tachtig, en de restauratie was voltooid in 1983. Meer dan een miljoen stenen werden gedemonteerd en weggehaald, de reliëfs gereinigd en behandeld, een nieuw drainagesysteem in de constructie aangebracht, en het geheel vervolgens weer opgebouwd door anastylose — de originele blokken terug op hun originele plaats, met zo weinig mogelijk nieuw materiaal.

Anastylose is een langzame, onglamoureuze, diep conservatieve methode, en dat is de reden dat Borobudur authentiek overkomt in plaats van als een replica. Nieuw andesiet werd alleen gebruikt waar een blok ontbrak of te ver heen was om nog te dragen. Al het andere dat vandaag op de terrassen staat, is de steen die de Sailendra-metselaars hebben gehouwen. Wanneer je te horen krijgt dat een duizend jaar oud oppervlak niet aangeraakt mag worden, is dit de context: het oppervlak heeft begraving, ontgraving en twee demontages doorstaan, en het is niet onverwoestbaar.

UNESCO plaatste de Borobudur Temple Compounds in 1991 op de Werelderfgoedlijst, volgens criteria die het erkennen als een meesterwerk van boeddhistische architectuur en monumentale kunst, als een uitmuntend voorbeeld van Indonesische kunst en architectuur van het vroege 8e tot het late 9e eeuw, en vanwege de band met de levende boeddhistische traditie.

2010, en waarom de regels zijn zoals ze zijn

In oktober en november 2010 barstte Merapi opnieuw uit, en het monument werd herinnerd aan het proces dat het duizend jaar eerder had bedolven. As viel op de tempel tot een diepte van ongeveer 2,5 centimeter, bedekte de beelden, vulde het beeldhouwwerk en verstikte het drainagesysteem dat de vorige restauratie had aangelegd. De opruiming was een grote onderneming, gesteund door een UNESCO-bijdrage van zo'n drie miljoen Amerikaanse dollar, en de zure as moest van de steen worden verwijderd voordat die blijvende schade kon aanrichten.

Die gebeurtenis is de directe voorouder van de regels die bezoekers vandaag tegenkomen. Het speciale schoeisel dat je krijgt om de constructie te beklimmen, de sessies met vastgestelde tijden en een maximum, de gids die met elke groep meeloopt, de verboden op het aanraken van de reliëfs en op het meenemen van eten of drinken de terrassen op — niets daarvan is ceremonieel. Ze bestaan omdat een monument dat binnen mensenheugenis begraven, ontgraven, twee keer herbouwd en opnieuw met as bedekt is, een kwetsbaar object is waar jaarlijks drie miljoen bezoekers over heen lopen.

We vermelden dit niet om te vermanen, maar omdat het je bezoek echt beter maakt. Regels die bij de poort willekeurig aanvoelen, voelen dat niet meer zodra je weet dat een miljoen stenen met de hand zijn afgebroken en teruggezet binnen de levensduur van mensen die nog steeds op de site werken. De terughoudendheid die van je wordt gevraagd is klein, en zij is de reden dat de terrassen überhaupt open zijn.

Een levend monument, geen ruïne

Het is makkelijk om Borobudur onder archeologie te schuiven en het daar te laten. Dat zou een vergissing zijn. Sinds de ontgraving en restauratie is het weer in gebruik genomen als boeddhistische site, en eens per jaar, bij volle maan in mei of juni, vieren Indonesische boeddhisten Vesak met een processie die bij Mendut begint en hier eindigt, met de klok mee rond het monument, in dezelfde richting waarin de reliëfs bedoeld zijn om te worden gelezen. Saffraankleurige gewaden op die terrassen zijn geen re-enactment.

Daarnaast trekt de site nu meer dan drie miljoen bezoekers per jaar, wat het een van de drukst bezochte monumenten van Zuidoost-Azië maakt en veel verklaart over hoe het wordt beheerd. De toegang tot de constructie zelf wordt gereguleerd via beperkte sessies met vastgestelde tijden en een gids, het terrein vangt het grootste deel van de bezoekersstroom op, en de twee musea in het park verlichten de druk op de terrassen en bieden bezoekers iets wat de terrassen niet kunnen.

Als je rond Vesak op bezoek gaat, verwacht dan dat de site drukker is en dat delen ervan aan de viering worden gewijd; dat is de ruil voor het zien van het monument terwijl het doet waarvoor het is gebouwd. Op elk ander moment van het jaar is het enige dat de moeite waard is om de trap mee op te dragen, het besef dat dit een functionerende religieuze plek is met een twaalf eeuwen lange geschiedenis van onderbreking, en dat jij dit jaar een van de drie miljoen mensen bent die wordt gevraagd er zachtvoetig over te gaan.